تبیین مفهوم حاکمیت‌گریزی در روابط بین‌الملل

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری روابط بین الملل، واحد تهران مرکزی، دانشگآه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار گروه علوم سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

با شکل‌گیری دولت‌ملت‌ها، مفهوم حاکمیت ملی پدید آمد و به تدریج با ظهور روندهای نوین در روابط کنشگران عرصه بین‌الملل، چالش‌های تازه‌ای برای این مفهوم ایجاد شد. این مقاله درصدد تبیین مفهوم «حاکمیت‌گریزی» در روابط بین‌الملل است، پدیده‌ای نوظهور که تحت تأثیر تحولات فناوری، جهانی‌شدن و ظهور بازیگران فراملی، چالش‌های جدیدی را برای حاکمیت سنتی دولت-ها ایجاد کرده است. روش تحقیق این مقاله، تبیین‌گری است که در ابتدا با تحلیل محتوا نظریه‌های مختلفِ حاکمیت، ویژگی‌های اساسی آن استخراج گردیده، سپس با استفاده از تحلیل منطقی و استدلال تقابلی نسبت به تعریف ویژگی‌های جدید برای مفهوم حاکمیت‌گریزی اقدام گردید و در نهایت مفهوم حاکمیت‌گریزی در روابط بین‌الملل تبیین گردید. این تحقیق، از حیث موضوع و روش دارای نوآوری است. از طرفی چون به دنبال تبیین یک پدیده جدید است، فاقد فرضیه است. در تبیین حاکمیت‌گریزی مشخص گردید این واژه به عنوان یک الگوی نظام‌مند کنشگری است که با به ‌چالش ‌کشیدن ویژگی‌های نه‌گانه حاکمیت ملی (سرزمین، ملت، مشروعیت، نهاد دولتی، استقلال، وفاداری، مسئولیت‌پذیری، اطاعت‌پذیری و اقتدار عالی) از طریق سه سازوکار اصلی «پرهیز و اجتناب از پذیرش»، «رهایی از سلطه» و «فرار از کنترل»، به دنبال ایجاد بدیل‌هایی برای مفهوم حاکمیت است. این پدیده نه به‌عنوان طغیان آنارشیک، بلکه پارادایمی جدید در تقابل با مفهوم حاکمیت ملی و دولت‌ملت‌ها قرار گرفته و با ویژگی‌هایی چون فراسرزمینی، اجتماعات فرملی، مشروعیت فراملی، ساختارهای شبکه‌ای فراملی و غیرمتمرکز، وابستگی متقابل، وفاداری چندپاره و اقتدار فراملی شناخته می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


فهرست منابع
آشوری، داریوش )6306(، دانشنامه سیاسی )چاپ یازدهم(، تهران، انتشارات مروارید.
آشوری، داریوش )6310(، فرهنگ سیاسی )چاپ چهاردهم(، تهران، انتشارات مروارید.
ابوالحمد، عبدالحمید )6306(، مبانی سیاست )جامعهشناسی سیاسی( )چاپ دهم، زمستان 6306(،
تهران، توس.
ابراهیمی، شهروز )6316(، تحول مفهوم حاکمیت در قالب رویکردهای سیاسی و بینالمللی،
دوفصلنامه پژوهش سیاست نظری، دوره جدید، شماره .66
افروغ، سهرابعلی؛ اسلامی، سعید؛ پولادی، کمال )6311(، بررسی تطبیقی اندیشهورزی سیاسی
غزالی و ماکیاولی، فصلنامه علمی-پژوهشی سیاست متعالیه، سال ،0 شماره .36
انصاریان، مجتبی )6686(، رابطه جانشینی دولتها با حق تعیین سرنوشت و تأثیر آن بر امنیت ملی
ایران، فصلنامه علمی امنیت ملی، سال دوازدهم، شماره .63
باغبان، مهدی؛ سلطانی، علیرضا؛ جلالی، رضا )6683(، تبیین مفهوم فراملیگرایی در روابط
بینالملل از منظر نظریات همگرایی، فصلنامه مطالعات سیاسی بینالنهرین، دوره ،3 شماره .3
باغبان، مهدی؛ سلطانی، علیرضا )6683(، نقش فناوریهای حاکمیتگریز بر گسترش فراملیگرایی
)ابرمنظومه ماهوارهای، بلاکچین، رمزارز، ویپیان، مرورگر تور(، فصلنامه علمی مطالعات
روابط بینالملل، دوره ،67 شماره ،6 شماره پیاپی )10(.
جهانبگلو، رامین )6301(، حاکمیت و آزادی )چاپ ششم(، تهران، نشر نی.
دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال )6316(، نظریهها و فرانظریهها در روابط بینالملل، تهران، نشر
مخاطب.
رحیمینژاد، حمید؛ جواهری طهرانی، محمد )6686(، دیرینهشناسی مفهوم حاکمیت با تأکید بر
روش دیرینهشناسی دانش میشل فوکو، فصلنامه فلسفه حقوق، دوره اول، شماره .6
سینا، بوعلی )6332(، الاشارات و التنبیهات، ترجمه: احسان یارشاطر، تهران، انتشارات انجمن آثار
ملی ایران.
تبیین مفهوم حاکمیتگریزی در روابط بینالملل ♦ باغبان و همکاران 681
شاهمیر، سعیده )6311(، جستاری در روش تحلیل منطقی با تکیه بر نظریههای وصف راسل، فصلنامه
منطقپژوهی، دوره ،66 شماره .2
فریدمن، میلتون )6308(، سرمایهداری و آزادی )چاپ اول(، ترجمه: غلامرضا رشیدی، تهران،
نشر نی.
قاسمی، یارمحمد؛ هاشمی، علی )6310(، انجام پژوهش به روش تحلیل تماتیک: راهنمای عملی
و گام به گام برای یادگیری و آموزش )مورد مطالعه: مصرف موسیقی دانشجویان کارشناسی
ارشد دانشگاه ایلام(، فصلنامه فرهنگ ایلام، دوره بیستم، شماره 16 و .15
کامرانی، علیرضا؛ میرزاده کرمانشاهی، نادر؛ سراجی، مصطفی )6683(، کارآمدی حاکمیت در
تحقق حکمرانی مطلوب، پیجویی از رویکردها و شاخصههای اسلامی در جمهوری اسلامی
ایران، فصلنامه مطالعات بینرشتهای دانش راهبردی، سال چهاردهم، شماره .55
محمدی خراسانی، علی )6306(، شرح منطق مظفر، اصفهان، مرکز تحقیقات رایانهای قائمیه
اصفهان.
مردیها، مرتضی )6315(، معنا و مبنای تبیین در علوم اجتماعی، فصلنامه مطالعات میانرشتهای
در علوم انسانی، دوره هشتم، شماره .6
مشیرزاده، حمیرا؛ ابراهیمی، نبیالله )6318(، تحول مفاهیم در روابط بینالملل )مجموعه مقالات(،
تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ دوم.
مظفر، محمودرضا )6306(، منطق، مترجم: علی شیروانی، قم، مؤسسه انتشارات دارالعلم، چاپ
.65
مورگنتا، هانس. جی )6301( سیاست میان ملتها، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بینالملل
وزارت امور خارجه، چاپ چهارم.
نیومن، ویلیام لاورنس )6301(، شیوههای پژوهش اجتماعی؛ رویکردهای کیفی و کمی )چاپ
سوم(، ترجمه: حسن داناییفرد و سیدحسین کاظمی، تهران، مؤسسه کتاب مهربان نشر.
واثق، محمود؛ قرهبیگی، مصیب )6317(، نظریه گریز )تبیین واگرایی در نظامهای سیاسی-
اجتماعی(، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال چهاردهم، شماره .3
مطا ردی لعاتبی 668 ن رشته سال 61 ♦ شماره 2 ♦ پیاپی 16 ♦ تابستان 6685
هب
شرا
ن
ایدا
هیوود، اندرو )6315(، مفاهیم کلیدی در علم سیاست )چاپ سوم(، ترجمه: حسن سعید کلاهی
و عباس کاردان، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
References
Andrew, Edward, (2011), Jean Bodin on Sovereignty, Republics of letters: A Journal
for the Study of Knowledge, Politics and the Arts 2, no. 2 (June 1, 2011):
http://rofl.stnford.edu/node/90.
Bellamy, Richard, (2003), Sovereignty, Post-Sovereignty and Pre-Sovereignty: Three
Models of The State, Democracy and Rights Within the EU (2003).
SOVEREIGNTY IN TRANSITION, N. Walker, ed, pp. 167-190, Hart, 2003,
Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=1530445 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1530
445
Conseil d’État. (2024). La souveraineté: Étude annuelle 2024. La Documentation
française. https://www.vie-publique.fr/files/2024-09/9782111740259-Extrait.pdf
Grinin, Leonid, (2009), Transformation of Sovereignty and Globalization (August 10,
2009). Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=1446647 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1446
647
Harrison, Tyler, (2006), Realism, Sovereignty and International Realtions: An
examination of Power Politics in the Age of Globalization, [Master’s thesis,
University of South Florida]. (Supervisor: E. Conteh-Morgan)
https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3549&context=etd
Jha, Gangesh Kumar. (no data). Sovereignty [Study material]. Marwari
College. https://marwaricollege.ac.in/studymaterial/8639612464.%20Sovereignty%20GKJHA%20150420.pdf
Keohane, Oisin, (2015), Bodin on Sovereignty: Taking Exception to Translation,
Edinburgh University Press, (245 – 260), DOI: 10.3366/para.2015.0161,
www.euppublishing.com/journal/para
Maher, Imelda, (2013), Changing Sovereignty in Europe (December 6th, 2013). UCD
Working Papers in Law, Criminology & Socio-Legal Studies Research Paper No.
01061213, Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=2439175 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2439
175
Mitchell, Ryan, (2017), Sovereignty and Normative Conflict: International Legal
Realism as a Theory of Uncertainty, Harvard International Law Journal, Vol 58,
number 2, spring 2017, 421 – 483. https://journals.law.harvard.edu/ilj/wpcontent/uploads/sites/84/HLI204_crop.pdf.
Morrone, Andrea, (2021), Political Sovereignty and Its Enemies, ATHENA, Critical
Inquiries in Law, Philosophy & Globalization, Volume 1.1/2021, (1-36),
https://doi.org/10.6092/issn.2724-6299/12472.
Nunez, Jorge, (2018), Sovereignty, Facts and Norms (May 1, 2018). Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=3171425 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3171
425
مطا ردی لعاتبی 662 ن رشته سال 61 ♦ شماره 2 ♦ پیاپی 16 ♦ تابستان 6685
هب
شرا
ن
ایدا
Onwe, Sunday, Nwogbaga, David, (2015), Conceptual Issues and Theoretical
Analysis of Sovereignty, Research on Humanities and Social Sciences, Vol.5,
No.3, 2015, ISSN (Paper) 2224-5766 ISSN (Online) 2225-0484 (online),
https://www.iiste.org/Journals/index.php/RHSS/article/view/19812.
Parsons, Terence, Ciola, Graziana, & Malink, Marko, (2025). The traditional square
of opposition. In Edward N. Zalta & Uri Nodelman (Eds.), The Stanford
Encyclopedia of Philosophy (Summer 2025 ed.), Metaphysics Research Lab,
Stanford university, https://plato.stanford.edu/archives/sum2025/entries/square/
Sharma, Prakash, (2019), Concept of Sovereignty (May 7, 2019). Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=3384137 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3384
137
Shatambaya, Ibrahim Baba, (2024), Jean Bodin: Beyond Sovereignty,
https://www.researchgate.net/publication/384687909.
Tatar, Ramona Gabriela, Moisi, Adela, (2022), The Concept of Sovereignty, Journal
of Public Administration, Finance and Low, (292 – 303),
https://doi.org/10.47743/jopafl-2022-24-27.
Watts, Sean and Richard, Theodore T., (2018), Baseline Territorial Sovereignty and
Cyberspace (March 16, 2018). Lewis & Clark Law Review, Forthcoming,
Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=3142272